ประวัติศาสตร์ไม่ใช่นวนิยาย... แต่นวนิยายหลายต่อหลายเรื่องกลับนำพาเราให้ก้าวเข้าไปสู่มิติ อันน่ามหัศจรรย์ของประวัติศาสตร์ ในคุณค่าความหมายที่ก่อร่าง สร้างชาติของเราจนมั่นคงเป็นปึกแผ่นมาถึงทุกวันนี้

พระพรหมประพาส นวนิยายเรื่องล่าสุดของ ว.วินิจฉัยกุล ศิลปินแห่งชาติ ก็เป็นเช่นเดียวกัน ที่นำพาให้เราได้ย้อนเวลาไปใน ยุคสมัยของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทำให้เรา

ได้เห็นวิถีชีวิตความเป็นอยู่ของผู้คนในยุคสมัยที่บ้านเมืองกำลัง เปลี่ยนแปลงอย่างก้าวกระโดดเพื่อเตรียมความพร้อมที่จะเผชิญหน้า กับมหาอำนาจตะวันตกที่ค่อยๆ คืบคลานเข้ามา นั่นทำให้เราเห็น ส่วนหนึ่งของพระราชกรณียกิจอันหลากหลายที่จะสร้างความพร้อม ให้กับประเทศเพื่อเผชิญหน้ากับภัยดังกล่าว

และหนึ่งในสิ่งสำคัญของความสำเร็จนี้ก็คือ การปฏิรูประบบ การศึกษา เช่น ก่อตั้งโรงเรียนพระตำหนักสวนกุหลาบเพื่อสร้าง บุคลากรสำหรับเข้ารับราชการ สนับสนุนโรงเรียนเอกชนที่ก่อตั้งโดย มิชชันนารี โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ใช้วัดจัดตั้งเป็นโรงเรียน เช่น โรงเรียนวัดมหรรณพาราม ให้เป็นโรงเรียนหลวงสำหรับราษฎร แห่งแรก ดังพระราชดำริที่ว่า "หากประชาชนมีความรู้ก็จะเป็นกำลังสำคัญในการพัฒนาชาติบ้านเมือง"

เทียน ตัวละครจากพระพรหมประพาส จึงเป็นเ ภาพสะท้อนที่ทำให้เห็นถึงความสำเร็จในพระบรมราโชบายนี้ได้อย่าง เป็นธรรมชาติ ผ่านความอดทน ความมุ่งมั่น ความกตัญญูรู้คุณ ในขณะเดียวกันก็ไม่ละทิ้งความเป็นจริงของชีวิตที่มีทั้งสุข ทุกข์ ที่เวียนผ่านเข้ามาราวกับบททดสอบความมุ่งมั่นที่ได้ให้คำมั่นไว้ อย่างเป็นจริง ด้วยรสแห่งคำที่เรียงร้อยอยู่ในนวนิยายเรื่องนี้อย่าง

ครบรส จนยากที่จะวาง

ยามที่เราอ่านหนังสือเล่มนี้จบ ลมค่ำที่พัดผ่านท้องน้ำเจ้าพระยา จะไม่ใช่สายลมที่นำพาเพียงความสดชื่นมาสู่เรือนกายอีกต่อไป แต่จะเป็นสายลมที่ทำให้เราตระหนักรู้ถึงคุณค่าและละความหมายของ ชีวิตบนผืนแผ่นดินอีกด้วย